කතා කරන්න අමාරු හැඟීම් චිත්‍රයෙන් ප්‍රකාශ කරමු | Art for Unspoken Emotions
Creative Art Therapy ලිපි මාලාව – 03
Apooru Iskole Learning Hub | Art Therapy • Emotional Expression • Mental Wellbeing
“හැම හැඟීමක්ම වචනවලින් කියන්න බැහැ. සමහර හැඟීම්වලට රේඛාවක්, වර්ණයක් හෝ පුංචි චිත්‍රයක් තුළින් ප්‍රකාශනයක් ලැබෙන්න පුළුවන්.”
ඔබට කවදා හෝ යම් දෙයක් සිදු වූ පසු හිතේ බරක් දැනුණත්, ඒ ගැන කෙනෙකුට කියාගන්න බැරි වෙලා තිබෙනවාද? ඔබට දුකක්, බියක්, කනස්සල්ලක් හෝ ව්‍යාකූල බවක් දැනුණත්, ඒ හැඟීමට හරියටම නමක් දෙන්න අපහසු වූ අවස්ථාවක් තිබෙනවාද?
සමහර වෙලාවට අපි “මට හොඳ නැහැ” කියලා පමණක් කියනවා. නමුත් ඒ වචන කිහිපය ඇතුළේ දුක, බලාපොරොත්තු සුන්වීම, තනිකම, කෝපය හෝ හැඟීම් කිහිපයක් එකට තිබෙන්න පුළුවන්.
විශේෂයෙන් දරුවන්ට, යෞවනයන්ට සහ තම හැඟීම් ගැන කතා කිරීමට අපහසු පුද්ගලයන්ට ඒවා ප්‍රකාශ කිරීමට වෙනත් මාර්ගයක් අවශ්‍ය විය හැකියි. එවැනි අවස්ථාවලදී චිත්‍ර ඇඳීම, වර්ණ භාවිතය, කඩදාසි ඉරා හැඩතල නිර්මාණය කිරීම හෝ නිදහස් චිත්‍රකරණය වැනි ක්‍රියාකාරකම් තම අත්දැකීම් ගවේෂණය කිරීමට අවස්ථාවක් ලබාදිය හැකියි.
මෙම ලිපියෙන් අපි Art for Unspoken Emotions යන අදහස හඳුනාගනිමු. වචනවලින් ප්‍රකාශ කිරීමට අපහසු හැඟීම් නිර්මාණාත්මක ක්‍රියාකාරකම් මඟින් ගවේෂණය කරන ආකාරය, දරුවන්ට සහාය වන ආකාරය සහ මෙම ක්‍රියාකාරකම් ආරක්ෂිතව භාවිත කළ යුතු ආකාරය ගැන ඉගෙන ගනිමු.
1. සමහර හැඟීම් ප්‍රකාශ කිරීම අපහසු වන්නේ ඇයි?
හැඟීම් ඇතිවීම මිනිස් ජීවිතයේ සාමාන්‍ය කොටසක්. සතුට, දුක, කෝපය, බිය, ලැජ්ජාව, ආදරය සහ කනස්සල්ල වැනි හැඟීම් විවිධ අවස්ථාවලදී අපට දැනෙන්න පුළුවන්.
නමුත් හැඟීමක් අත්විඳීම සහ එය පැහැදිලිව ප්‍රකාශ කිරීම එකම දෙයක් නොවේ.
උදාහරණයක් ලෙස:
-
දරුවෙකු පාසලේදී සිදුවූ දෙයක් නිසා දුකෙන් සිටියත්, එය ගැන කතා කිරීමට බිය විය හැකියි.
-
යෞවනයෙකුට තමන් පිළිබඳ අවිනිශ්චිත බවක් දැනුණත්, එය අන් අයට පවසන්නේ කෙසේදැයි නොදැන සිටිය හැකියි.
-
වැඩිහිටියෙකුට දිගුකාලීන ආතතියක් දැනුණත්, එය කාර්යබහුල ජීවිතය නිසා හඳුනාගැනීමට පවා අපහසු විය හැකියි.
-
යම් සිදුවීමකින් පසු පුද්ගලයෙකුට එකවර දුක, කෝපය සහ බිය වැනි හැඟීම් කිහිපයක් දැනිය හැකියි.
හැඟීම් ගැන කතා කිරීමට අපහසු වීමට හේතු පුද්ගලයාගෙන් පුද්ගලයාට වෙනස් වෙනවා. වචන සොයාගැනීමේ අපහසුතාව, විනිශ්චයට ලක්වේ යන බිය, පෞද්ගලිකත්වය පිළිබඳ අවශ්‍යතා හෝ අතීත අත්දැකීම් ඒ අතර තිබිය හැකියි.
එවැනි අවස්ථාවක චිත්‍රයක් ඇඳීමෙන් සෑම ගැටලුවක්ම විසඳෙන බවක් අදහස් නොවේ. නමුත් නිර්මාණාත්මක ක්‍රියාවලියක් මඟින් පුද්ගලයාට තමන්ගේ අත්දැකීම් ගැන සිතා බැලීමට සහ කැමති නම් ඒවා ප්‍රකාශ කිරීමට වෙනත් මාර්ගයක් ලබාගත හැකියි.
2. චිත්‍රයක් තුළින් හැඟීම් ප්‍රකාශ කිරීම යනු කුමක්ද?
චිත්‍රයක් තුළින් හැඟීම් ප්‍රකාශ කිරීමේදී පුද්ගලයාට නිශ්චිත වස්තුවක් හෝ දර්ශනයක් ඇඳිය යුතු නැහැ. ඔහුට හෝ ඇයට කැමති වර්ණ, රේඛා, හැඩතල, සංකේත හෝ වියුක්ත රටා භාවිත කළ හැකියි.
උදාහරණයක් ලෙස, කෙනෙකුට තමන්ගේ කනස්සල්ල නිරූපණය කිරීමට එකිනෙකට පැටලුණු රේඛා භාවිත කළ හැකියි. තවත් කෙනෙකුට තමන්ගේ සතුට නිරූපණය කිරීමට වර්ණවත් හැඩතල භාවිත කළ හැකියි.
නමුත් මෙහිදී තේරුම් ගත යුතු වැදගත් කරුණක් තිබෙනවා. රේඛාවක්, වර්ණයක් හෝ හැඩයක් සෑම පුද්ගලයෙකුටම එකම අර්ථයක් ලබා දෙන්නේ නැහැ.
ඒ නිසා චිත්‍රය දෙස බලා එහි අර්ථය තීරණය කරනවාට වඩා, නිර්මාණය කළ පුද්ගලයාට තම නිර්මාණය ගැන කියන්න අවස්ථාව ලබාදීම වැදගත්.
නිදසුනක් ලෙස, “ඔයා මේ කොටස අඳිද්දී මොනවා ගැනද හිතුවේ?” යන ප්‍රශ්නය, “මේ කළු පාටෙන් පේන්නේ ඔයා දුකෙන් කියන එකයි” යන ප්‍රකාශයට වඩා විවෘත සහ ගෞරවනීය ප්‍රවේශයක්.
3. වචන වෙනුවට භාවිත කළ හැකි නිර්මාණාත්මක ක්‍රම
3.1 නිදහස් චිත්‍රකරණය (Free Drawing)
මෙහිදී නිශ්චිත මාතෘකාවක් හෝ නිවැරදි පිළිතුරක් ලබාදෙන්නේ නැහැ. පුද්ගලයාට තමන් කැමති ආකාරයට රේඛා, හැඩතල සහ වර්ණ යොදාගැනීමට ඉඩ සලසනවා.
මෙය චිත්‍ර ඇඳීමේ දක්ෂතාව පරීක්ෂා කිරීමක් නොවෙයි. නිර්මාණය කිරීමට කැමති අයට තමන්ගේම ආකාරයෙන් අදහස් ප්‍රකාශ කිරීමට අවස්ථාවක් ලබාදීමයි.
3.2 වර්ණ භාවිතයෙන් හැඟීම් ප්‍රකාශ කිරීම (Color Expression)
පුද්ගලයාට මේ මොහොතේ දැනෙන හැඟීම් නිරූපණය කරන වර්ණ තෝරාගෙන ඒවා කඩදාසිය මත යෙදිය හැකියි.
වර්ණයකට අනිවාර්යයෙන්ම එක් හැඟීමක් සම්බන්ධ කළ යුතු නැහැ. තමන් තෝරාගත් වර්ණය ගැන පුද්ගලයාට තමන්ගේම අර්ථයක් ලබාදිය හැකියි.
3.3 සංකේත නිර්මාණය (Symbolic Art)
හැඟීමක් සංකේතයකින් ප්‍රකාශ කළ හැකියි. උදාහරණයක් ලෙස, බරක් දැනෙන අත්දැකීමක් විශාල ගලක් ලෙසත්, බලාපොරොත්තුවක් කුඩා පැළයක් ලෙසත් නිරූපණය කිරීමට පුළුවන්.
මෙම අර්ථ පුද්ගලයා විසින් තෝරාගන්නා ඒවා විය යුතුයි. වැඩිහිටියෙකු හෝ උපදේශකයෙකු විසින් සංකේතයේ අර්ථය බලෙන් තීරණය නොකළ යුතුයි.
3.4 කතාවක් සහ චිත්‍රයක් (Story-Based Art)
දරුවෙකුට තමන් කැමති චරිතයක් නිර්මාණය කර, එම චරිතයට මුහුණදීමට සිදුවන ගැටලුවක් සහ එයට ලැබෙන සහාය චිත්‍රයකින් පෙන්වීමට ආරාධනා කළ හැකියි.
මෙය දරුවාට තමන්ගේ අත්දැකීම් ගැන කතා කිරීමට පහසු මාර්ගයක් විය හැකියි. එහෙත් කතාවේ චරිතය සහ දරුවාගේ සැබෑ අත්දැකීම් එකම දෙයක් යැයි උපකල්පනය නොකළ යුතුයි.
4. ප්‍රායෝගික ක්‍රියාකාරකම – “මගේ හැඟීම්වල හැඩය”
මෙම ක්‍රියාකාරකමෙන් තමන්ගේ හැඟීම් ගැන සිතා බැලීමට සහ ඒවා නිර්මාණයක් තුළින් ප්‍රකාශ කිරීමට අවස්ථාවක් ලබාගත හැකියි.
අවශ්‍ය ද්‍රව්‍ය
-
හිස් කඩදාසියක්
-
පාට පැන්සල් හෝ ක්‍රේයොන්ස්
-
කැමති නම් ජල වර්ණ හෝ මාකර් පෑන්
පියවර 1 – මොහොතක් නතර වී ඔබ ගැන සිතන්න
මේ මොහොතේ ඔබට දැනෙන දේ හඳුනාගැනීමට උත්සාහ කරන්න. එය එක් හැඟීමක් විය හැකියි, නැත්නම් හැඟීම් කිහිපයක් එකට තිබිය හැකියි.
පියවර 2 – හැඩයක් හෝ රේඛාවක් තෝරන්න
ඔබේ හැඟීම රේඛාවක්, වක්‍රයක්, රවුමක් හෝ වෙනත් හැඩයක් ලෙස සිතා බලන්න. ඔබට කිසිම හැඩයක් සිතාගත නොහැකි නම්, කඩදාසිය මත නිදහසේ ඇඳීමෙන් ආරම්භ කරන්න.
පියවර 3 – වර්ණ එක් කරන්න
ඔබට ගැළපෙන බව හැඟෙන වර්ණ තෝරාගෙන ඒවා භාවිත කරන්න. වර්ණ තේරීම සඳහා නියමයක් නැහැ. චිත්‍රය ලස්සන වීම හෝ යම් දෙයක් පැහැදිලිව නිරූපණය වීම අනිවාර්ය නැහැ.
පියවර 4 – නිර්මාණය දෙස නැවත බලන්න
ඔබට පහත ප්‍රශ්න ගැන සිතා බැලිය හැකියි.
-
මගේ නිර්මාණයේ මට වඩාත් වැදගත් කොටස කුමක්ද?
-
එය නිර්මාණය කරන විට මට දැනුණේ කුමක්ද?
-
මගේ හැඟීම ගැන මට අලුතින් යමක් තේරුම් ගියාද?
-
දැන් මට අවශ්‍ය සහාය හෝ සැලකිල්ල කුමක්ද?
පියවර 5 – ඔබට ගැළපෙන ආකාරයෙන් අවසන් කරන්න
ඔබට අවශ්‍ය නම් චිත්‍රයට නමක් දෙන්න, කෙටි සටහනක් ලියන්න හෝ එය එසේම තබන්න. ඔබේ නිර්මාණය වෙනත් අයෙකුට පෙන්වීම අනිවාර්ය නැහැ.
සටහන: මෙම අභ්‍යාසය ස්වයං අවබෝධය සඳහා යෝජනා කරන සරල නිර්මාණාත්මක ක්‍රියාකාරකමකි. එය වෘත්තීය Art Therapy සැසියක් හෝ මානසික සෞඛ්‍ය ඇගයීමක් නොවේ.
5. දරුවන්ට තම හැඟීම් ප්‍රකාශ කිරීමට සහාය වන්නේ කෙසේද?
දරුවන්ගේ හැඟීම් ප්‍රකාශ කිරීමේ හැකියාව ඔවුන්ගේ වයස, අත්දැකීම්, භාෂා කුසලතා සහ පරිසරය අනුව වෙනස් වෙනවා. සමහර දරුවන් තමන්ට සිදුවූ දේ පැහැදිලිව කියන අතර, තවත් දරුවන්ට ඒ ගැන කතා කිරීමට කාලය අවශ්‍ය විය හැකියි.
එවැනි අවස්ථාවලදී දෙමාපියන්ට සහ ගුරුවරුන්ට චිත්‍ර ඇඳීම වැනි ක්‍රියාකාරකමක් ආරාධනාවක් ලෙස ඉදිරිපත් කළ හැකියි.
උදාහරණයක් ලෙස:
“ඔයා කැමති නම්, අද දවසේ ඔයාට දැනුණු දෙයක් චිත්‍රයකින් පෙන්වන්න පුළුවන්.”
දරුවා චිත්‍රයක් ඇඳුවහොත්, එය ගැන විවෘත ප්‍රශ්න අසන්න.
-
“ඔයාගේ චිත්‍රය ගැන මට කියන්න කැමතිද?”
-
“මේකේ ඔයා කැමතිම කොටස මොකක්ද?”
-
“මේ කතාවට තවත් කොටසක් එකතු කරන්න කැමතිද?”
දරුවා කතා නොකිරීමට තීරණය කළහොත්, එම තීරණයට ගරු කරන්න. දරුවාගේ චිත්‍රය විනිශ්චය කිරීම, වැරදි බව පැවසීම හෝ එහි සැඟවුණු අර්ථයක් සෙවීම අවශ්‍ය නැහැ.
දරුවා යම් අසීරු අත්දැකීමක් හෙළි කළහොත්, සන්සුන්ව සවන් දී ඔහුට හෝ ඇයට දෝෂාරෝපණය නොකරන්න. දරුවාගේ ආරක්ෂාව පිළිබඳ කනස්සල්ලක් තිබේ නම්, සුදුසු ආරක්ෂක ක්‍රියාමාර්ග සහ වෘත්තීය සහාය ලබාගැනීම වැදගත් වේ.
6. Art Therapy ක්‍රියාවලියේදී වෘත්තිකයාගේ භූමිකාව
සාමාන්‍ය චිත්‍ර ක්‍රියාකාරකමක් සහ වෘත්තීය Art Therapy අතර වෙනස හඳුනාගැනීම වැදගත්.
වෘත්තීය Art Therapy තුළ පුහුණුව ලැබූ වෘත්තිකයෙකු සේවාලාභියාගේ අවශ්‍යතා, ප්‍රතිකාර අරමුණු, වයස සහ පෞද්ගලික තත්ත්වය සලකා බලා නිර්මාණාත්මක ක්‍රියාවලිය මෙහෙයවනවා.
එහිදී වෘත්තිකයා:
-
සේවාලාභියාට ආරක්ෂිත සහ ගෞරවනීය පරිසරයක් සලසනවා.
-
නිර්මාණාත්මක ක්‍රියාකාරකමට සහභාගි වීම පිළිබඳ තේරීම ලබාදෙනවා.
-
නිර්මාණය කළ පුද්ගලයාගේම අර්ථකථනයට සවන් දෙනවා.
-
වර්ණ හෝ රූප පමණක් මත පදනම්ව රෝග විනිශ්චයක් සිදු කරන්නේ නැහැ.
-
සේවාලාභියාගේ සීමාවන් සහ පෞද්ගලිකත්වය ආරක්ෂා කරනවා.
-
අවශ්‍ය විට වෙනත් සුදුසුකම් ලත් වෘත්තිකයන්ගේ සහාය ලබාගන්නවා.
නිර්මාණයක් කරන අතරතුර අසීරු මතක හෝ දැඩි හැඟීම් මතු විය හැකියි. එවැනි අවස්ථාවක පුද්ගලයාට විරාමයක් ගැනීමට, ක්‍රියාකාරකම නතර කිරීමට හෝ වෙනත් ක්‍රමයක් තෝරාගැනීමට ඉඩ තිබිය යුතුයි.
7. නිර්මාණයක් තුළින් හැඟීම් ප්‍රකාශ කිරීමේ සීමාවන්
චිත්‍රයක් ඇඳීම සමහර අයට තමන්ගේ අත්දැකීම් ගැන සිතා බැලීමට උපකාරී වුවත්, එය සියලු මානසික සෞඛ්‍ය ගැටලුවලට විසඳුමක් නොවේ.
ඒ වගේම, චිත්‍රයක් තුළින් ප්‍රකාශ වන දේවල් සෑම විටම පැහැදිලි හෝ නිශ්චිත නොවිය හැකියි. කෙනෙකුට නිර්මාණයක් කළත් තම හැඟීම් ගැන කතා කිරීමට නොහැකි විය හැකියි. තවත් කෙනෙකුට චිත්‍ර ඇඳීම වෙනුවට ලිවීම, සංගීතය, ක්‍රීඩා කිරීම හෝ කතා කිරීම වඩාත් පහසු විය හැකියි.
එබැවින් නිර්මාණාත්මක ක්‍රියාකාරකමක් භාවිත කරන විට පුද්ගලයාගේ කැමැත්ත සහ අත්දැකීම්වලට ගරු කළ යුතුයි.
හැඟීම් නිසා දෛනික ජීවිතය දැඩි ලෙස බලපෑමට ලක්වන්නේ නම්, දිගුකාලීන පීඩනයක් පවතින්නේ නම් හෝ ආරක්ෂාව පිළිබඳ ගැටලුවක් තිබේ නම්, සුදුසුකම් ලත් මානසික සෞඛ්‍ය වෘත්තිකයෙකුගෙන් සහාය ලබාගැනීම වැදගත් වේ.
8. පාඩමේ සාරාංශය
මෙම ලිපියෙන් අපි වචනවලින් ප්‍රකාශ කිරීමට අපහසු හැඟීම් නිර්මාණාත්මක ක්‍රියාකාරකම් මඟින් ගවේෂණය කළ හැකි ආකාරය පිළිබඳව ඉගෙන ගත්තා.
මතක තබාගත යුතු ප්‍රධාන කරුණු:
-
හැඟීම් ගැන කතා කිරීමට අපහසු වීම විවිධ හේතු නිසා සිදුවිය හැකියි.
-
නිදහස් චිත්‍රකරණය, වර්ණ, සංකේත සහ කතා නිර්මාණය ස්වයං ප්‍රකාශනයට සහාය විය හැකියි.
-
චිත්‍රයක අර්ථය තීරණය කිරීමට වඩා, එය නිර්මාණය කළ පුද්ගලයාගේම අදහස්වලට සවන් දීම වැදගත් වේ.
-
දරුවන්ට බල නොකර, ඔවුන්ගේ කැමැත්ත සහ පෞද්ගලිකත්වයට ගරු කළ යුතුයි.
-
නිර්මාණාත්මක ක්‍රියාකාරකම් වෘත්තීය ප්‍රතිකාරයක් හෝ මානසික රෝග විනිශ්චයක් වෙනුවට භාවිත නොකළ යුතුයි.
අපේ හැඟීම්වලට ප්‍රකාශනයක් ලබාදීමට එකම මාර්ගයක් නැහැ. සමහර විට වචන උපකාරී වෙනවා. තවත් විටෙක චිත්‍රයක්, සංගීතයක් හෝ නිහඬ මොහොතක් අපට අපේ අත්දැකීම් තේරුම් ගැනීමට අවස්ථාවක් ලබාදෙන්න පුළුවන්.
Disclaimer
මෙම ලිපිය අධ්‍යාපනික අරමුණු සඳහා පමණක් සකස් කර ඇත. මෙහි සඳහන් ක්‍රියාකාරකම් වෘත්තීය මානසික සෞඛ්‍ය ඇගයීමක්, රෝග විනිශ්චයක් හෝ ප්‍රතිකාරයක් වෙනුවට භාවිත නොකළ යුතුයි. මානසික පීඩනය ඔබේ දෛනික ජීවිතයට බලපාන්නේ නම් සුදුසුකම් ලත් මානසික සෞඛ්‍ය වෘත්තිකයෙකුගෙන් සහාය ලබාගන්න.