PTSD යනු කුමක්ද..?
අතීතයේ සිදුවීමක් අදත් මනසට බලපාන විට
ජීවිතයේ සමහර සිදුවීම් අපේ මතකයේ සදාකාලිකව රැඳෙනවා. සතුටුදායක සිදුවීම් අපි ආදරයෙන් මතක් කරනවා වගේම, ඉතා බියජනක, වේදනාකාරී හෝ කම්පනකාරී අත්දැකීම්ද අපේ මනස තුළ ගැඹුරු සලකුණු තබන්න පුළුවන්.
අනතුරක්, ස්වභාවික විපතක්, බරපතළ තුවාලයක්, ප්‍රචණ්ඩ සිදුවීමක්, යුද්ධයට සම්බන්ධ අත්දැකීමක් හෝ වෙනත් කම්පනකාරී සිදුවීමකට මුහුණ දීමෙන් පසුව පුද්ගලයෙකුට බිය, කනස්සල්ල, නින්දේ ගැටලු හෝ නැවත නැවත එම සිදුවීම මතකයට පැමිණීම වැනි ප්‍රතිචාර ඇතිවිය හැකියි.
බොහෝ දෙනෙකුට කාලයත් සමඟ මෙම ප්‍රතිචාර අඩු විය හැකියි. නමුත් සමහර පුද්ගලයන් තුළ එම අත්දැකීමෙන් පසුව ඇතිවන ලක්ෂණ දිගටම පවතිමින් දෛනික ජීවිතයට සැලකිය යුතු බලපෑමක් ඇති කළ හැකියි.
මෙවැනි තත්ත්වයක් Post-Traumatic Stress Disorder – PTSD ලෙස හැඳින්වේ.
🧠 PTSD කියන්නේ මොකක්ද?
PTSD යනු කම්පනකාරී හෝ ඉතා බියජනක සිදුවීමක් අත්විඳීමෙන් හෝ සමහර අවස්ථාවලදී එවැනි සිදුවීමකට නිරාවරණය වීමෙන් පසුව ඇතිවිය හැකි මානසික සෞඛ්‍ය තත්ත්වයකි.
එය පුද්ගලයාගේ,
- සිතුවිලි
- හැඟීම්
- මතකයන්
- නින්ද
- හැසිරීම්
- සබඳතා
- දෛනික ජීවිතය
වැනි අංශ කිහිපයකටම බලපෑම් කළ හැකියි.
වැදගත් කරුණක් වන්නේ කම්පනකාරී සිදුවීමකට මුහුණ දුන් සෑම කෙනෙකුටම PTSD ඇති නොවන බවයි.
එමෙන්ම PTSD ඇතිවීම පුද්ගලයා දුර්වල නිසා සිදුවන දෙයක්ද නොවේ.
💭 01. සිදුවීම නැවත නැවත මතකයට පැමිණීම
PTSD සමඟ සිටින පුද්ගලයෙකුට තමන් අත්විඳි කම්පනකාරී සිදුවීම නැවත නැවත මතකයට පැමිණිය හැකියි.
සමහර විට එය තමන්ට අවශ්‍ය නොවුණත් හදිසියේම සිදුවිය හැකියි.
උදාහරණයක් ලෙස,
“ඒ සිදුවීම නැවතත් මගේ මනසට එනවා.”
“මට ඒ දේවල් අමතක කරන්න බැහැ.”
වැනි අත්දැකීමක් ඇතිවිය හැකියි.
සමහර පුද්ගලයන්ට එම සිදුවීම පිළිබඳ බියජනක සිහින හෝ nightmares ඇතිවිය හැකියි.
ඇතැම් අවස්ථාවලදී යම් ශබ්දයක්, සුවඳක්, ස්ථානයක් හෝ දර්ශනයක් එම සිදුවීම මතක් කරවිය හැකියි.
😨 02. නැවත එම සිදුවීම සිදුවනවා වගේ දැනීම
කම්පනකාරී සිදුවීමක් පිළිබඳ මතකයක් පැමිණීම සමහර විට සාමාන්‍ය මතකයක් වගේ නොවී, එම සිදුවීම නැවත සිදුවනවා වගේ ඉතා තදින් දැනෙන්න පුළුවන්.
පුද්ගලයාට,
- හදිසි බියක්
- හෘද ස්පන්දනය වැඩිවීම
- දහඩිය දැමීම
- ශරීරය තද වීම
- හුස්ම ගැනීමේ වෙනස්කම්
- දැඩි කනස්සල්ල
වැනි ශාරීරික හා මානසික ප්‍රතිචාර ඇතිවිය හැකියි.
එම අවස්ථාවේදී පුද්ගලයාගේ මොළය “අනතුර අවසන්” කියන තොරතුර වෙනුවට “අනතුර නැවත සිදුවෙනවා” වැනි ආකාරයකින් ප්‍රතිචාර දැක්විය හැකියි.
🚫 03. සිදුවීම මතක් කරන දේවල් මඟහැරීම
PTSD සමඟ සිටින පුද්ගලයෙකුට තමන් අත්විඳි සිදුවීම මතක් කරන දේවල් මඟහැරීමට දැඩි උත්සාහයක් ගන්න පුළුවන්.
උදාහරණයක් ලෙස,
- යම් ස්ථානයකට යාමෙන් වැළකීම
- යම් පුද්ගලයෙකු මුණගැසීමෙන් වැළකීම
- එම සිදුවීම ගැන කතා නොකිරීම
- ප්‍රවෘත්ති හෝ වීඩියෝ නැරඹීමෙන් වැළකීම
- සිදුවීම මතක් කරන මාර්ගයක් භාවිත නොකිරීම
වැනි හැසිරීම් ඇතිවිය හැකියි.
මෙවැනි මඟහැරීම් නිසා කෙටි කාලයක් සඳහා සහනයක් ලැබුණත්, දිගුකාලීනව පුද්ගලයාගේ ජීවිතය සීමා විය හැකියි.
🧠 04. සිතුවිලි සහ හැඟීම්වල වෙනස්කම්
කම්පනකාරී අත්දැකීමෙන් පසුව පුද්ගලයා තමන්, අන් අය හෝ ලෝකය පිළිබඳව සිතන ආකාරය වෙනස් විය හැකියි.
උදාහරණයක් ලෙස,
“ලෝකය ආරක්ෂිත තැනක් නෙවෙයි.”
“මට කිසිවෙකු විශ්වාස කරන්න බැහැ.”
“මේ සිදුවීමට මම වගකියන්න ඕන.”
වැනි සිතුවිලි ඇතිවිය හැකියි.
සමහර පුද්ගලයන්ට,
- වරදකාරී හැඟීම
- ලැජ්ජාව
- කෝපය
- දුක
- අන් අයගෙන් ඈත්වීමට කැමැත්ත
- සතුටුදායක දේවල් පිළිබඳ උනන්දුව අඩුවීම
වැනි හැඟීම්ද ඇතිවිය හැකියි.
⚡ 05. නිරන්තරයෙන් අවදානමක් බලා සිටීම
PTSD සමඟ සිටින පුද්ගලයෙකුගේ මනස නිරන්තරයෙන් “අනතුරක් තිබේද?” යනුවෙන් පරීක්ෂා කරන ආකාරයකට ක්‍රියා කළ හැකියි.
එම නිසා ඔහුට හෝ ඇයට,
- පහසුවෙන් බිය වීම
- හදිසි ශබ්දවලට තදින් ප්‍රතිචාර දැක්වීම
- නින්දට අපහසු වීම
- කෝපය ඉක්මනින් ඇතිවීම
- අවධානය යොමු කිරීමට අපහසු වීම
- නිරන්තර ආතතියක් දැනීම
වැනි ලක්ෂණ ඇතිවිය හැකියි.
සමහරවිට සාමාන්‍ය ශබ්දයක් පවා පුද්ගලයා තුළ දැඩි බියක් ඇති කළ හැකියි.
🌧️ PTSD ඇතිවීමට හේතු විය හැකි අත්දැකීම්
කම්පනකාරී අත්දැකීම් විවිධ ආකාරවලින් ඇතිවිය හැකියි.
උදාහරණ ලෙස,
- බරපතළ රිය අනතුරු
- ස්වභාවික විපත්
- ප්‍රචණ්ඩ ක්‍රියා
- යුද්ධයට සම්බන්ධ අත්දැකීම්
- බරපතළ තුවාල
- ලිංගික හෝ ශාරීරික හිංසනය
- බියජනක අපරාධයකට මුහුණදීම
- වෙනත් බරපතළ කම්පනකාරී සිදුවීම්
වැනි අත්දැකීම් සම්බන්ධ විය හැකියි.
නමුත් එකම සිදුවීමකට මුහුණ දුන් පුද්ගලයන් දෙදෙනෙකුගේ මානසික ප්‍රතිචාර එකිනෙකට සමාන විය යුතු නැහැ.
👨👩👧 PTSD පවුලේ අයටත් බලපානවාද?
PTSD සමඟ සිටින පුද්ගලයාගේ හැසිරීම්වල වෙනස්කම් පවුලේ අයටද අවබෝධ කරගැනීමට අපහසු විය හැකියි.
උදාහරණයක් ලෙස,
කලින් සතුටින් සිටි පුද්ගලයෙකු හදිසියේම නිහඬ වීම, තරහ යාම, සමාජයෙන් ඈත්වීම හෝ නින්ද නොයාම වැනි වෙනස්කම් පෙන්වන්න පුළුවන්.
පවුලේ අය,
“ඇයි ඔයා මෙහෙම වෙනස් වෙලා?”
කියලා සිතන්න පුළුවන්.
නමුත් සමහරවිට පුද්ගලයා අභ්‍යන්තරයෙන් ඉතා දැඩි මානසික අරගලයක සිටිනවා විය හැකියි.
ඒ නිසා විනිශ්චය කරනවාට වඩා ඔහුට හෝ ඇයට සවන් දීම වැදගත්.
❤️ PTSD තිබෙන කෙනෙකුට අපි උදව් කරන්නේ කොහොමද?
පළමුවෙන්ම ඔහුගේ අත්දැකීම සුළු කර නොසලකන්න.
“ඕක දැන් ඉවරයි.”
“ඒක අමතක කරලා දාන්න.”
“ඔයා ඒ ගැන හිතන්නෙ නැතුව ඉන්න.”
වැනි ප්‍රකාශ සමහර විට පුද්ගලයාට තවත් තනිවී සිටින බවක් දැනෙන්න පුළුවන්.
ඒ වෙනුවට,
“ඔයාට මේ අත්දැකීම තවමත් බලපානවා කියලා මට තේරෙනවා.”
“ඔයාට කතා කරන්න ඕන නම් මම අහගෙන ඉන්නවා.”
“අවශ්‍ය නම් වෘත්තීය සහායක් ලබාගන්න අපි එකට උත්සාහ කරමු.”
වැනි සහයෝගී ප්‍රවේශයක් වඩාත් වැදගත්.
🩺 PTSD සඳහා ප්‍රතිකාර තිබේද?
ඔව්. PTSD සඳහා වෘත්තීය මානසික සෞඛ්‍ය ප්‍රතිකාර ලබාගත හැකියි.
පුද්ගලයාගේ තත්ත්වය අනුව සුදුසු Psychological Therapy ක්‍රම තෝරාගත හැකියි.
Trauma-focused psychological therapies, Cognitive Behavioural Therapy (CBT) වැනි ප්‍රවේශ සහ වෙනත් සාක්ෂි මත පදනම් වූ ප්‍රතිකාර භාවිත කළ හැකියි.
සමහර අවස්ථාවලදී Psychiatrist කෙනෙකුගේ ඇගයීමෙන් පසුව ඖෂධ ප්‍රතිකාරද භාවිත කළ හැකියි.
ප්‍රතිකාරය පුද්ගලයාගේ අත්දැකීම්, ලක්ෂණ සහ අවශ්‍යතා අනුව වෙනස් වේ.
තමන්ම ප්‍රතිකාර ආරම්භ කිරීම වෙනුවට සුදුසු මානසික සෞඛ්‍ය වෘත්තිකයෙකුගෙන් උපදෙස් ලබාගැනීම වැදගත්ය.
🌱 “මට මේක අමතක කරන්න බැරි ඇයි?”
කම්පනකාරී අත්දැකීමකට පසුව පුද්ගලයෙකු තමන් ගැනම ප්‍රශ්න කළ හැකියි.
“අනිත් අයට අමතකයි. මට විතරක් ඇයි මේක මතක් වෙන්නේ?”
නමුත් සෑම මිනිසෙකුගේම මානසික ප්‍රතිචාර එකම ආකාරයෙන් සිදුවන්නේ නැහැ.
කෙනෙකුගේ මනසට යම් සිදුවීමක් ගැඹුරින් බලපා තිබේ නම්, ඒ සඳහා සහාය අවශ්‍ය වීම අසාමාන්‍ය දෙයක් නොවේ.
ඔබ දුර්වල නිසා නොවේ.
ඔබේ මනස අත්විඳි දේ සැකසීමට උදව් අවශ්‍ය විය හැකි නිසයි.
🌈 අවසාන වශයෙන්…
PTSD කියන්නේ අතීතයේ සිදුවූ කම්පනකාරී අත්දැකීමක් නිසා වර්තමාන ජීවිතයට බලපෑම් ඇතිවන සංකීර්ණ මානසික සෞඛ්‍ය තත්ත්වයකි.
එය පුද්ගලයෙකුගේ මතකයන්ට පමණක් නොව, ඔහුගේ සිතුවිලි, හැඟීම්, නින්ද, හැසිරීම් සහ සබඳතාවලටද බලපෑම් කළ හැකියි.
නමුත් වැදගත්ම පණිවිඩය මෙයයි:
**කම්පනකාරී අත්දැකීම ඔබේ අතීතය විය හැකියි.
එය ඔබේ සම්පූර්ණ අනාගතය විය යුතු නැහැ. ❤️**
නිවැරදි අවබෝධය, ආදරණීය සහයෝගය සහ වෘත්තීය ප්‍රතිකාර සමඟ බොහෝ දෙනෙකුට තම ජීවිතය නැවත ගොඩනගා ගැනීමට හැකියි.
අපි විනිශ්චය නොකරමු.
සවන් දෙමු.
තේරුම් ගනිමු.
සහාය වෙමු.
📌 වැදගත් සටහන
මෙම ලිපිය අධ්‍යාපනික දැනුවත් කිරීම සඳහා පමණක් වන අතර, PTSD හඳුනාගැනීම හෝ ප්‍රතිකාර කිරීම සඳහා වෘත්තීය වෛද්‍ය උපදෙස් වෙනුවට භාවිත නොකළ යුතුය. කම්පනකාරී අත්දැකීමකට පසුව ඇතිවන බිය, මතකයන්, නින්දේ ගැටලු හෝ වෙනත් ලක්ෂණ ඔබගේ දෛනික ජීවිතයට සැලකිය යුතු ලෙස බලපාන්නේ නම්, සුදුසු මානසික සෞඛ්‍ය වෘත්තිකයෙකුගෙන් උපදෙස් ලබාගැනීම වැදගත් වේ.
NEXT LESSION :- OCD
අපූරු ඉස්කෝලේ – දැනුමෙන් ජීවිතය තේරුම් ගනිමු.
📚 තවදුරටත් ඉගෙන ගන්න
මෙම කරුණ පිළිබඳව තවදුරටත් ගැඹුරින් ඉගෙන ගන්න Apooru Iskole Professional Courses සමඟ එක්වන්න.
🎨 Art Therapy Courses – Art Therapy පිළිබඳ ප්‍රායෝගික දැනුම සහ ක්‍රියාකාරකම් සමඟ ඉගෙන ගන්න.
🎭 Role Play & Case Study Training – සැබෑ අවස්ථා ආශ්‍රිත Case Studies සහ Role Play මඟින් ප්‍රායෝගික කුසලතා වර්ධනය කරගන්න.
💻 LMS Learning – පාඩම්, වීඩියෝ සහ අධ්‍යයන සම්පත් සමඟ Online Learning වෙත එක්වන්න.
👉 [Art Therapy Courses] | [Role Play & Case Study Courses] | [Student LMS එකට Join වන්න]
Apooru Iskole – දැනුමෙන් වෘත්තියක්.